این بخش چه میگوید؟
این بخش دربارهٔ کارآموزی است — و مهمترین چیزی که باید بدانید این است که کارآموزی، کار بیحقوق نیست.
قانون دو نوع کارآموز را از هم جدا میکند (ماده ۱۱۲):
| نوع | چه کسی؟ | وضعیت |
|---|---|---|
| بند «الف» | کسی که فقط آموزش میبیند، در مرکز کارآموزی یا آموزشگاه آزاد | ممکن است کارگر شاغلِ معرفیشده باشد یا داوطلب آزاد |
| بند «ب» | کسی که با قرارداد کارآموزی، آموزش توأم با کار میبیند | سن ۱۵ تا ۱۸ سال، حداکثر سه سال |
و مهمترین حکم، در ماده ۱۱۳: کارگری که برای کارآموزی معرفی میشود، رابطهٔ استخدامیاش قطع نمیشود، مدت جزو سابقهاش میماند و مزدش کمتر از مزد ثابت نمیشود.
در مقابل، ماده ۱۱۴ تعهدی هم روی دوش کارآموز میگذارد: پس از پایان دوره باید دو برابر مدت کارآموزی در همان کارگاه کار کند.
ماده 107 — تکلیف دولت به تأمین آموزش
اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸در اجرای اهداف قانون اساسی و به منظور اشتغال مولد و مستمر جویندگان کار و نیز بالا بردن دانش فنی کارگران، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی مکلف است امکانات آموزشی لازم را فراهم سازد.
تبصره (اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸) وزارتخانهها و سازمانهای ذینفع موظف به همکاریهای لازم با وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی میباشند.
به زبان ساده
تکلیف کلی دولت: فراهم کردن امکانات آموزشی — هم برای جویندگان کار و هم برای بالا بردن دانش فنی کارگران شاغل.
ماده 108 — انواع مراکز کارآموزی
اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی موظف است بر حسب نیاز و با توجه به استقرار نوع صنعت موجود در نقاط مختلف کشور برای ایجاد و توسعه مراکز کارآموزی ذیل در سطوح مختلف مهارت اقدام نماید. الف – مراکز کارآموزی پایه برای آموزش کارگران و کارجویان غیر ماهر. ب – مراکز کارآموزی تکمیل مهارت و تخصصهای موردی برای بازآموزی، ارتقاء مهارت و تعلیم تخصصهای پیشرفته به کارگران و کارجویان نیمه ماهر، ماهر و مربیان آموزش حرفهای. ج – مراکز تربیت مربی برای آموزش مربیان مراکز کارآموزی. د – مراکز کارآموزی خاص معلولین و جانبازان با همکاری وزارتخانهها و سازمانهای ذیربط (مانند وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، بنیاد شهید، بنیاد جانبازان و…).
به زبان ساده
چهار نوع مرکز کارآموزی:
| مرکز | مخاطب |
|---|---|
| پایه | کارگران و کارجویان غیرماهر |
| تکمیل مهارت | کارگران نیمهماهر و ماهر، و مربیان |
| تربیت مربی | آموزش مربیان مراکز کارآموزی |
| خاص معلولین و جانبازان | با همکاری نهادهای مربوط |
ماده 109 — ادارهٔ مراکز کارآموزی
اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸مراکز آموزش مذکور در ماده ۱۰۸ این قانون از نظر مالی و اداری با رعایت قانون محاسبات عمومی به طور مستقل زیر نظر وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اداره خواهند شد.
به زبان ساده
مراکز کارآموزی از نظر مالی و اداری مستقلاند، اما زیر نظر وزارت کار و با رعایت قانون محاسبات عمومی اداره میشوند.
ماده 110 — مراکز جوار کارگاه و بینکارگاهی
اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸واحدهای صنعتی، تولیدی و خدماتی به منظور مشارکت در امر آموزش کارگر ماهر و نیمه ماهر مورد نیاز خویش مکلفند نسبت به ایجاد مراکز کارآموزی جوار کارگاه و یا بینکارگاهی، همکاریهای لازم را با وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به عمل آورند.
تبصره ۱ (اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸) وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، استانداردها و جزوات مربوط به امر آموزش در مراکز کارآموزی جوار کارگاه و بینکارگاهی را تهیه و در مورد تعلیم و تامین مربیان مراکز مزبور اقدام مینماید.
تبصره ۲ (اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸) دستورالعملها و مقررات مربوط به ایجاد مراکز کارآموزی جوار کارگاه و بینکارگاهی بر حسب مورد به پیشنهاد وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی به تصویب هیات وزیران خواهد رسید.
به زبان ساده
آموزش، فقط وظیفهٔ دولت نیست. واحدهای صنعتی، تولیدی و خدماتی هم مکلفاند در ایجاد مراکز کارآموزی جوار کارگاه یا بینکارگاهی با وزارت کار همکاری کنند.
استاندارد آموزشی و تأمین مربی با وزارت کار است.
ماده 111 — آموزشگاه فنی و حرفهای آزاد
اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸علاوه بر تشکیل مراکز کارآموزی توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی آموزشگاه فنی و حرفهای آزاد نیز به منظور آموزش صنعت یا حرفه معین، به وسیله اشخاص حقیقی یا حقوقی، با کسب پروانه از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تاسیس میشود.
تبصره (اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸) آییننامه مربوط به تشخیص صلاحیت فنی و موسسات کارآموزی آزاد و صلاحیت مسئول و مربیان و نیز نحوه نظارت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی بر این موسسات با پیشنهاد وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی به تصویب هیات وزیران خواهد رسید.
به زبان ساده
آموزشگاههای فنی و حرفهای آزاد هم میتوانند توسط بخش خصوصی تأسیس شوند — اما با پروانه از وزارت کار، و زیر نظارت آن.
نکتهٔ کاربردی
پیش از ثبتنام در یک آموزشگاه آزاد، پروانهٔ آن را از وزارت کار مطالبه کنید؛ آموزشگاه بدون پروانه مبنای قانونی ندارد.
از لحاظ مقررات این قانون، کارآموز به افراد ذیل اطلاق میشود: الف – کسانی که فقط برای فرا گرفتن حرفه خاص، بازآموزی یا ارتقاء مهارت برای مدت معین در مراکز کارآموزی و یا آموزشگاههای آزاد آموزش میبینند. ب – افرادی که به موجب قرارداد کارآموزی به منظور فرا گرفتن حرفهای خاص برای مدت معین که زاید بر سه سال نباشد، در کارگاهی معین به کارآموزی توام با کار اشتغال دارند، مشروط بر آنکه سن آنها از ۱۵ سال کمتر نبوده و از ۱۸ سال تمام بیشتر نباشد.
تبصره ۱ — کارآموزان بند الف ممکن است کارگرانی باشند که مطابق توافق کتبی منعقده با کارفرما به مراکز کارآموزی معرفی میشوند و یا داوطلبانی باشند که شاغل نیستند و راسا به مراکز کارآموزی مراجعه مینمایند.
تبصره ۲ (اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸) دستورالعملهای مربوط به شرایط پذیرش، حقوق و تکالیف دوره کارآموزی داوطلبان مذکور در بند «ب» با پیشنهاد شورای عالی کار، به تصویب وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی میرسد.
به زبان ساده
تعریف رسمی «کارآموز»، در دو دسته:
| بند الف | بند ب | |
|---|---|---|
| فعالیت | فقط آموزش | آموزش توأم با کار |
| محل | مرکز کارآموزی یا آموزشگاه آزاد | کارگاه معین |
| سن | محدودیتی ذکر نشده | ۱۵ تا ۱۸ سال تمام |
| مدت | مدت معین | حداکثر سه سال |
و کارآموز بند الف خودش دو حالت دارد (تبصره ۱): کارگر شاغلی که با توافق کتبی معرفی شده، یا داوطلب غیرشاغلی که خودش مراجعه کرده است. این تفکیک مهم است، چون حقوق ماده ۱۱۳ فقط به گروه اول تعلق میگیرد.
کارگران شاغلی که مطابق تبصره یک ماده ۱۱۲ برای کارآموزی در یکی از مراکز کارآموزی پذیرفته میشوند، از حقوق زیر برخوردار خواهند بود: الف – رابطه استخدامی کارگر در مدت کارآموزی قطع نمیشود و این مدت از هر لحاظ جزء سوابق کارگر محسوب میشود. ب – مزد کارگر در مدت کارآموزی از مزد ثابت و یا مزد مبنا کمتر نخواهد بود. ج – مزایای غیرنقدی، کمکها و فوقالعادههایی که برای جبران هزینه زندگی و مسئولیتهای خانوادگی به کارگر پرداخت میشود در دوره کارآموزی کماکان پرداخت خواهد شد.
چنانچه کارفرما قبل از پایان مدت، بدون دلیل موجه مانع ادامه کارآموزی شود و از این طریق خسارتی به کارگر وارد گردد، کارگر میتواند به مراجع حل اختلاف مندرج در این قانون مراجعه و مطالبه خسارت نماید.
به زبان ساده
مهمترین مادهٔ این بخش برای کارگران شاغل. اگر برای کارآموزی معرفی شوید، سه حق دارید:
| حق | یعنی |
|---|---|
| الف | رابطهٔ استخدامی قطع نمیشود و این مدت از هر لحاظ جزو سابقه است |
| ب | مزد شما کمتر از مزد ثابت یا مزد مبنا نخواهد شد |
| ج | مزایای غیرنقدی، کمکها و فوقالعادهها کماکان پرداخت میشود |
و اگر کارفرما بدون دلیل موجه جلوی ادامهٔ کارآموزی را بگیرد و به شما خسارتی وارد شود، میتوانید از طریق مراجع حل اختلاف مطالبهٔ خسارت کنید.
نکتهٔ کاربردی
عبارت «از هر لحاظ» در بند الف مهم است: مدت کارآموزی هم در سنوات، هم در بازنشستگی و هم در افزایش مزد به حساب میآید.
کارگری که مطابق تبصره (۱) ماده ۱۱۲ برای کارآموزی در یکی از مراکز کارآموزی پذیرفته میشود مکلف است: الف – تا پایان مدت مقرر به کارآموزی بپردازد و به طور منظم در برنامههای کارآموزی شرکت نموده و مقررات و آییننامههای واحد آموزشی را مراعات نماید و دوره کارآموزی را با موفقیت به پایان برساند. ب – پس از طی دوره کارآموزی، حداقل دو برابر مدت کارآموزی در همان کارگاه به کار اشتغال ورزد.
تبصره — در صورتی که کارآموز پس از اتمام کارآموزی حاضر به ادامه کار در کارگاه نباشد، کارفرما میتواند برای مطالبه خسارت مندرج در قرارداد کارآموزی به مراجع حل اختلاف موضوع این قانون مراجعه و تقاضای دریافت خسارت نماید.
به زبان ساده
در مقابل حقوق ماده ۱۱۳، دو تکلیف:
۱. دوره را منظم و با موفقیت به پایان برسانید؛ ۲. پس از آن، دستکم دو برابر مدت کارآموزی در همان کارگاه کار کنید.
اگر تعهد دوم را انجام ندهید، کارفرما میتواند خسارت مندرج در قرارداد کارآموزی را از طریق مراجع حل اختلاف مطالبه کند.
هشدار
پیش از امضای قرارداد کارآموزی، بند خسارت آن را دقیق بخوانید: تعهد «دو برابر مدت» یعنی یک دورهٔ ششماهه، شما را به یک سال کار در همان کارگاه متعهد میکند.
کارآموزان مذکور در بند «ب» ماده ۱۱۲، تابع مقررات مربوط به کارگران نوجوان مذکور در مواد ۷۹ الی ۸۴ این قانون خواهند بود ولی ساعت کار آنان از شش ساعت در روز تجاوز نخواهد کرد.
به زبان ساده
کارآموزان بند «ب» (۱۵ تا ۱۸ سال، آموزش توأم با کار) همهٔ حمایتهای کارگر نوجوان را دارند — مواد ۷۹ تا ۸۴: منع اضافهکاری، منع شبکاری، معاینات دورهای و بقیه.
و یک حمایت اضافه: ساعت کارشان از شش ساعت در روز بیشتر نمیشود (در حالی که سقف کارگر نوجوان معمولی، نیم ساعت کمتر از ساعت عادی است).
قرارداد کارآموزی علاوه بر مشخصات طرفین باید حاوی مطالب ذیل باشد: الف – تعهدات طرفین. ب – سن کارآموز. ج – مزد کارآموز. د – محل کارآموزی. ه – حرفه یا شغلی که طبق استاندارد مصوب، تعلیم داده خواهد شد. و – شرایط فسخ قرارداد (در صورت لزوم). ز – هر نوع شرط دیگری که طرفین در حدود مقررات قانونی ذکر آن را در قرارداد لازم بدانند.
به زبان ساده
مندرجات الزامی قرارداد کارآموزی: تعهدات طرفین، سن، مزد، محل، حرفهای که طبق استاندارد مصوب آموزش داده میشود، و شرایط فسخ.
توجه کنید که مزد کارآموز جزو مندرجات اجباری است — یعنی کارآموزی بدون مزد، قرارداد ناقصی است.
کارآموزی توام با کار نوجوانان تا سن ۱۸ سال تمام (موضوع ماده ۸۰ این قانون) در صورتی مجاز است که از حدود توانایی آنان خارج نبوده و برای سلامت و رشد جسمی و روحی آنان مضر نباشد.
به زبان ساده
کارآموزی توأم با کار برای زیر ۱۸ سال، دو شرط دارد:
- از حدود توانایی آنها خارج نباشد؛
- برای سلامت و رشد جسمی و روحی آنها مضر نباشد.
ماده 118 — تکالیف مرکز کارآموزی
اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸مراکز کارآموزی موظفند برای آموزش کارآموز، وسائل و تجهیزات کافی را مطابق استانداردهای آموزشی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در دسترس وی قرار دهند و به طور منظم و کامل، حرفه مورد نظر را به او بیاموزند. همچنین مراکز مذکور باید برای تأمین سلامت و ایمنی کارآموز در محیط کارآموزی امکانات لازم را فراهم آورند.
به زبان ساده
تکالیف مرکز کارآموزی:
۱. وسایل و تجهیزات کافی مطابق استاندارد وزارت کار؛ ۲. آموزش منظم و کامل حرفهٔ مورد نظر؛ ۳. تأمین سلامت و ایمنی کارآموز در محیط کارآموزی.
نکته
کارآموز از نظر ایمنی، همان حمایتهای فصل چهارم را دارد — ماده ۸۵ صریحاً کارآموزان را در کنار کارگران مشمول مقررات حفاظت فنی میداند.