این بخش چه میگوید؟
این فصل فهرستی از تکالیف رفاهی کارفرما است — چیزهایی که فراتر از مزد، باید فراهم شوند.
| تکلیف | ماده | بر عهدهٔ |
|---|---|---|
| خدمات بهداشتی و درمانی | ۱۴۷ | دولت |
| بیمه کردن کارگران | ۱۴۸ | کارفرما |
| همکاری در تأمین مسکن و خانهٔ سازمانی | ۱۴۹ | کارفرما |
| محل نماز و تنظیم ساعت کار در رمضان | ۱۵۰ | کارفرما |
| سه وعده غذا و خوابگاه در کارگاههای دورافتاده | ۱۵۱ | کارفرما |
| سرویس رفتوبرگشت | ۱۵۲ | کارفرما |
| تسهیلات برای تعاونی کارگران | ۱۵۳ | کارفرما |
| محل ورزش | ۱۵۴ | کارفرما |
| کلاس سوادآموزی | ۱۵۵ | کارگاه |
مهمترین آنها از نظر عملی ماده ۱۴۸ است: بیمه کردن کارگر تکلیف قانونی کارفرماست، نه امری اختیاری یا توافقی.
دولت مکلف است خدمات بهداشتی و درمانی را برای کارگران و کشاورزان مشمول این قانون و خانواده آنها فراهم سازد.
به زبان ساده
تکلیف دولت (نه کارفرما): فراهم کردن خدمات بهداشتی و درمانی برای کارگران، کشاورزان مشمول قانون کار، و خانوادهٔ آنها.
کارفرمایان کارگاههای مشمول این قانون مکلفند براساس قانون تامین اجتماعی نسبت به بیمه نمودن کارگران واحد خود اقدام نمایند.
به زبان ساده
کوتاه، اما یکی از پرکاربردترین مواد قانون کار: بیمه کردن کارگر، تکلیف کارفرماست.
نکات کلیدی:
- این تکلیف قانونی است، نه توافقی — رضایت کارگر آن را ساقط نمیکند؛
- از روز اول اشتغال برقرار است، نه پس از دورهٔ آزمایشی؛
- مبنای آن قانون تأمین اجتماعی است، پس پیگیری آن از طریق سازمان تأمین اجتماعی انجام میشود.
هشدار
«بیمه نمیکنیم ولی بهجایش حقوق بیشتری میدهیم» توافقی خلاف این ماده است. بیمهنکردن کارگر، تخلف کارفرماست و سابقهٔ بیمهای از دسترفته بعدها جبرانناپذیر میشود.
کارفرمایان مکلفند با تعاونیهای مسکن و در صورت عدم وجود این تعاونیها مستقیما با کارگران فاقد مسکن جهت تأمین خانههای شخصی مناسب همکاری لازم را بنمایند و همچنین کارفرمایان کارگاههای بزرگ مکلف به احداث خانههای سازمانی در جوار کارگاه و یا محل مناسب دیگر میباشند.
تبصره ۱ (اصلاحی ۱۳۹۰/۰۳/۳۱) دولت موظف است با استفاده از تسهیلات بانکی و امکانات وزارت راه و شهرسازی، شهرداریها و سایر دستگاههای ذیربط همکاری لازم را بنماید.
تبصره ۲ (اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸) نحوه و میزان همکاری و مشارکت کارگران، کارفرمایان و دستگاههای دولتی و نوع کارگاههای بزرگ مشمول این ماده طبق آییننامهای خواهد بود که توسط وزارتین تعاون، کار و رفاه اجتماعی و راه و شهرسازی تهیه و به تصویب هیأت وزیران خواهد رسید.
به زبان ساده
دو تکلیف متفاوت:
۱. همهٔ کارفرمایان — همکاری با تعاونیهای مسکن، و در نبودِ آنها مستقیماً با کارگران فاقد مسکن؛ ۲. کارفرمایان کارگاههای بزرگ — احداث خانهٔ سازمانی در جوار کارگاه یا محل مناسب دیگر.
اینکه کدام کارگاه «بزرگ» محسوب میشود، در آییننامهٔ مصوب هیأت وزیران تعیین میشود (تبصره ۲).
نکته
ماده ۴۵ (بند «ه») اجارهٔ خانهٔ سازمانی را یکی از موارد مجاز کسر از مزد میداند — با توافق طرفین.
کلیه کارفرمایان مشمول این قانون مکلفند در کارگاه، محل مناسب برای ادای فریضه نماز ایجاد نمایند و نیز در ایام ماه مبارک رمضان برای تعظیم شعائر مذهبی و رعایت حال روزهداران، باید شرایط و ساعات کار را با همکاری انجمن اسلامی و شورای اسلامی کار و یا سایر نمایندگان قانونی کارگران طوری تنظیم نمایند که اوقات کار مانع فریضه روزه نباشد. همچنین مدتی از اوقات کار را برای ادای فریضه نماز و صرف افطار یا سحری اختصاص دهند.
به زبان ساده
سه تکلیف:
۱. ایجاد محل مناسب برای نماز در کارگاه؛ ۲. در ماه رمضان، تنظیم شرایط و ساعات کار — با همکاری انجمن اسلامی، شورای اسلامی کار یا نمایندگان قانونی کارگران — بهنحوی که کار مانع روزه نباشد؛ ۳. اختصاص بخشی از اوقات کار به نماز و صرف افطار یا سحری.
توجه کنید که تنظیم ساعات رمضان، تصمیم یکطرفهٔ کارفرما نیست؛ ماده صریحاً «با همکاری» نمایندگان کارگران را شرط میکند.
در کارگاههایی که برای مدت محدود به منظور انجام کاری معین (راهسازی و مانند آن) دور از مناطق مسکونی ایجاد میشوند، کارفرمایان موظفند سه وعده غذای مناسب و ارزان قیمت (صبحانه، نهار و شام) برای کارگران خود فراهم نمایند، که حداقل یک وعده آن باید غذای گرم باشد. در این قبیل کارگاهها به اقتضای فصل، محل و مدت کار، باید خوابگاه مناسب نیز برای کارگران ایجاد شود.
به زبان ساده
برای کارگاههای موقت و دور از مناطق مسکونی (راهسازی، سدسازی و مانند آنها):
| تکلیف | جزئیات |
|---|---|
| غذا | سه وعده — صبحانه، نهار، شام — مناسب و ارزانقیمت |
| غذای گرم | دستکم یک وعده باید گرم باشد |
| خوابگاه | متناسب با فصل، محل و مدت کار |
در صورت دوری کارگاه و عدم تکافوی وسیله نقلیه عمومی، صاحب کار باید برای رفت و برگشت کارکنان خود وسیله نقلیه مناسب در اختیار آنان قرار دهد.
به زبان ساده
سرویس رفتوبرگشت، با دو شرط همزمان:
- کارگاه دور باشد؛ و
- وسیلهٔ نقلیهٔ عمومی کافی نباشد.
در این صورت تأمین وسیلهٔ نقلیهٔ مناسب بر عهدهٔ کارفرماست.
نکتهٔ کاربردی
ماده ۴ «وسایل ایاب و ذهاب» را جزو کارگاه میداند — پس حادثه در سرویس، حادثهٔ ناشی از کار است.
کارفرمایان مکلفند برای ایجاد و اداره امور شرکتهای تعاونی کارگران کارگاه خود، تسهیلات لازم را از قبیل محل، وسایل کار و امثال اینها فراهم نمایند.
تبصره (اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸) دستورالعملهای مربوط به نحوه اجرای این ماده با پیشنهاد شورای عالی کار به تصویب وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی خواهد رسید.
به زبان ساده
کارفرما موظف است برای تعاونی کارگران کارگاه تسهیلات فراهم کند: محل، وسایل کار و مانند آنها.
یعنی تشکیل تعاونی (مواد ۱۳۲ و ۱۳۳) فقط حق کارگران نیست؛ کارفرما هم تکلیف همکاری دارد.
ماده 154 — محل ورزش
اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸کلیه کارفرمایان موظفند با مشارکت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان تربیت بدنی کشور، محل مناسب برای استفاده کارگران در رشتههای مختلف ورزش ایجاد نمایند.
تبصره (اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸) آییننامه نحوه ایجاد و ضوابط مربوط به آن و همچنین مدت شرکت کارگران در مسابقات قهرمانی ورزشی یا هنری و ساعات متعارف تمرین، توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان تربیت بدنی کشور تهیه و به تصویب هیأت وزیران خواهد رسید.
به زبان ساده
ایجاد محل ورزش برای کارگران، با مشارکت وزارت کار و سازمان تربیت بدنی.
تبصره موضوع جالبی اضافه میکند: مدت شرکت کارگران در مسابقات قهرمانی ورزشی یا هنری و ساعات متعارف تمرین هم در آییننامه تعیین میشود — یعنی قانون، شرکت کارگر در مسابقات را به رسمیت شناخته است.
ماده 155 — کلاس سوادآموزی
اصلاحی ۱۳۹۰/۰۴/۰۸کلیه کارگاهها موظفند برحسب اعلام وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و با نظارت این وزارت و سازمانهای مسئول در امر سوادآموزی بزرگسالان، به ایجاد کلاسهای سوادآموزی بپردازند. ضوابط نحوه اجرای این تکلیف، چگونگی تشکیل کلاس، شرکت کارگران در کلاس، انتخاب آموزشیاران و سایر موارد آن مشترکا توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و نهضت سوادآموزی تهیه و به تصویب هیأت وزیران خواهد رسید.
تبصره — شرط ورود کارگران به دورههای مراکز کارآموزی، حداقل داشتن گواهینامه نهضت سوادآموزی یا معادل آن است.
به زبان ساده
کارگاهها موظفاند — بر حسب اعلام وزارت کار — کلاس سوادآموزی ایجاد کنند.
تبصره پیوند مهمی با فصل پنجم برقرار میکند: شرط ورود به دورههای کارآموزی، داشتن گواهینامهٔ نهضت سوادآموزی یا معادل آن است. یعنی سوادآموزی، دروازهٔ ارتقای مهارت است.
دستورالعملهای مربوط به تأسیسات کارگاه از نظر بهداشت محیط کار مانند غذاخوری، حمام و دستشویی برابر آییننامههایی خواهد بود که توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تصویب و به مرحله اجراء درخواهد آمد.
به زبان ساده
استانداردهای بهداشتی تأسیسات کارگاه — غذاخوری، حمام و دستشویی — در آییننامههای مصوب وزارت بهداشت تعیین میشود.
نکته
ماده ۴ این تأسیسات را جزو کارگاه میداند، و ماده ۹۸ به بازرسان کار اجازهٔ بازرسی از آنها را میدهد.